Άντρας κάθεται μόνος σε παγκάκι πάρκου τη νύχτα και κοιτάζει διστακτικά το κινητό του

Παγίδες στις εφαρμογές γνωριμιών: όταν το Grindr γίνεται εργαλείο επίθεσης

Ένα προφίλ με φωτογραφία, ένα φιλικό μήνυμα και μια πρόταση για καφέ ή για κάτι περισσότερο. Για εκατομμύρια ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπους, οι εφαρμογές γνωριμιών όπως το Grindr είναι ο πιο εύκολος τρόπος να γνωρίσουν κάποιον, ειδικά εκεί όπου δεν υπάρχουν ασφαλή γκέι μπαρ ή χώροι συνάντησης. Σε αρκετές χώρες όμως η ίδια απλή διαδικασία έχει γίνει ο τρόπος με τον οποίο στήνονται παγίδες.

Άλλοτε τις στήνουν αστυνομικοί, άλλοτε συμμορίες που ζητούν χρήματα, και άλλοτε δράστες που θέλουν απλώς να κάνουν κακό. Τα κίνητρα διαφέρουν και οι λύσεις επίσης. Το κοινό στοιχείο είναι ότι ο δράστης βασίζεται στην εμπιστοσύνη του θύματος και στον φόβο του να μιλήσει.

Δύο διαφορετικές απειλές με το ίδιο εργαλείο

Για να καταλάβουμε το πρόβλημα, πρέπει πρώτα να το χωρίσουμε στα δύο. Η πρώτη απειλή είναι η κρατική παγίδευση, όπως στην Αίγυπτο και, με άλλους τρόπους, στη Ρωσία. Εκεί η σεξουαλικότητα ή η ταυτότητα φύλου ενός ανθρώπου μπορεί από μόνη της να οδηγήσει σε δίωξη, ή να γίνει μοχλός πίεσης.

Η δεύτερη είναι το κοινό έγκλημα, όπως το βλέπουμε στη Βρετανία και στις ΗΠΑ. Ληστές και εκβιαστές διαλέγουν ΛΟΑΤΚΙ+ θύματα επειδή θεωρούν ότι θα βρουν ευάλωτους ανθρώπους, που δεν θα ζητήσουν βοήθεια από την αστυνομία.

Τα αίτια είναι διαφορετικά, γι’ αυτό και οι λύσεις δεν μπορούν να είναι ίδιες. Μια εφαρμογή δεν μπορεί να καταργήσει έναν ομοφοβικό νόμο, και ένας νόμος δεν μπορεί από μόνος του να εμποδίσει μια συμμορία. Υπάρχει ωστόσο κάτι που ενώνει τα δύο: η δυσπιστία προς τις αρχές. Το θύμα που φοβάται ότι θα βρεθεί το ίδιο στο στόχαστρο είναι το ιδανικό θύμα.

Αίγυπτος: όταν την παγίδα στήνει το κράτος

Η Human Rights Watch (HRW), διεθνής οργάνωση ανθρωπίνων δικαιωμάτων, κατέγραψε το 2023 συνολικά 45 περιπτώσεις αυθαίρετης σύλληψης που αφορούσαν 40 ΛΟΑΤ ανθρώπους σε Αίγυπτο, Ιορδανία, Λίβανο και Τυνησία. Σε 20 από αυτές, σύμφωνα με την οργάνωση, δυνάμεις ασφαλείας είχαν παγιδεύσει τα θύματα ηλεκτρονικά, μέσω Grindr και Facebook. Σε άλλες 17 περιπτώσεις οι εκβιασμοί προέρχονταν από ιδιώτες.

Μόνο στην Αίγυπτο η HRW κατέγραψε 29 συλλήψεις και διώξεις, ανάμεσά τους και ξένων υπηκόων. Η οργάνωση το θεωρεί ένδειξη συντονισμένης πολιτικής και όχι μεμονωμένων περιστατικών.

Οι μαρτυρίες των κρατουμένων δείχνουν πώς λειτουργεί το σύστημα. Αστυνομικοί έψαχναν τα κινητά τους για εφαρμογές γνωριμιών. Όταν δεν έβρισκαν τίποτα, σύμφωνα με την HRW, κατέβαζαν οι ίδιοι τις εφαρμογές και ανέβαζαν φωτογραφίες. Η οργάνωση αναφέρει ότι κατασκεύαζαν ακόμη και συνομιλίες, για να δικαιολογήσουν την κράτηση.

Σε έκθεσή της του 2020 η HRW εξέτασε 13 δικογραφίες της περιόδου 2017–2020. Σε 7 από αυτές οι άνδρες είχαν συλληφθεί έπειτα από παγίδευση στο Grindr, στο Facebook και στο WhatsApp. Η ίδια έκθεση κατέγραψε βασανιστήρια στην κράτηση, ανάμεσά τους σεξουαλική βία και εξαναγκαστικές πρωκτικές εξετάσεις.

Η Rasha Younes, ερευνήτρια της HRW για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤ, είχε πει τότε ότι οι αιγυπτιακές αρχές «φαίνεται να διαγωνίζονται» για το χειρότερο ιστορικό παραβιάσεων στην περιοχή και ότι η διεθνής σιωπή είναι «εξοργιστική».

Εδώ πρέπει να είμαστε ακριβείς, γιατί η εικόνα δεν είναι μονοδιάστατη. Οι πηγές δεν δείχνουν ότι κάθε σύλληψη στην Αίγυπτο ξεκινά από εφαρμογή. Η Human Dignity Trust, οργάνωση που παρακολουθεί τη νομοθεσία κατά των ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπων, αναφέρει ότι η αιγυπτιακή οργάνωση Bedayaa κατέγραψε το 2019 συνολικά 65 υποθέσεις με 92 άτομα. Οι περισσότερες συλλήψεις έγιναν «τυχαία στον δρόμο» και μόνο ορισμένες με παγίδευση σε εφαρμογή. Το πρόβλημα δηλαδή δεν είναι μόνο η τεχνολογία, αλλά ένα σύστημα δίωξης που χρησιμοποιεί κάθε διαθέσιμο εργαλείο.

Ρωσία: ο νόμος ως όπλο στα χέρια των απατεώνων

Στη Ρωσία η εικόνα είναι πιο θολή και πιο ύπουλη. Οι απάτες με ψεύτικα ραντεβού είναι παλιό πρόβλημα. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του Meduza, ανεξάρτητου ρωσικού μέσου που εκδίδεται στο εξωτερικό, έγιναν πολύ συχνότερες το 2023, όταν το Ανώτατο Δικαστήριο χαρακτήρισε «εξτρεμιστικό» το ανύπαρκτο «διεθνές ΛΟΑΤ κίνημα». Από τότε, όποιος εκβιάζει ένα ΛΟΑΤΚΙ+ άτομο μπορεί να απειλεί ότι θα το καταγγείλει, και η απειλή έχει βάρος.

Η δικηγόρος Ksenia Mikhaylova λέει στο ίδιο ρεπορτάζ ότι υπάρχουν και αστυνομικοί που στήνουν οι ίδιοι ψεύτικα ραντεβού. Στη συνέχεια πιέζουν ΛΟΑΤΚΙ+ άτομα να γίνουν πληροφοριοδότες και να «ξεσκεπάσουν» άλλους. Έτσι η παγίδα πολλαπλασιάζεται: ένα θύμα που φοβάται γίνεται, με την πίεση, εργαλείο για την επόμενη παγίδα.

Σε ρεπορτάζ του Global Voices, διεθνούς δικτύου πολιτών-δημοσιογράφων, δικηγόρος που ζει στη Ρωσία λέει ότι τα τελευταία δύο χρόνια οι εγκληματίες δρουν συχνά από πολιτικά κίνητρα και όχι μόνο για χρήματα. Το ίδιο ρεπορτάζ παραθέτει ρωσικό οδηγό που συστήνει να κρατούν οι άνθρωποι στιγμιότυπα οθόνης (screenshots) των συνομιλιών και να καταγγέλλουν τον εκβιασμό στην Ερευνητική Επιτροπή. Το πόσο ρεαλιστική είναι αυτή η συμβουλή σε μια χώρα όπου πολλοί φοβούνται ακόμη και να απευθυνθούν σε οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων, το ξέρουν καλύτερα όσοι ζουν εκεί.

Για τη Ρωσία οι πηγές μας είναι δημοσιογραφικές και ακτιβιστικές. Δεν υπάρχουν επίσημα στατιστικά, και οι αριθμοί των οργανώσεων είναι στην καλύτερη περίπτωση ελάχιστα όρια. Αυτό δεν μειώνει τη σοβαρότητα των μαρτυριών. Σημαίνει όμως ότι το μέγεθος του προβλήματος παραμένει άγνωστο.

Ηλικιωμένο ζευγάρι αντρών στον καναπέ του σπιτιού τους, ο ένας ανήσυχος με το κινητό

Βρετανία και ΗΠΑ: το έγκλημα που στηρίζεται στη σιωπή

Σε χώρες όπου οι ΛΟΑΤΚΙ+ άνθρωποι δεν διώκονται από το κράτος, το πρόβλημα είναι διαφορετικό. Εδώ υπάρχουν και δικαστικές αποφάσεις, που μας δίνουν συγκεκριμένα στοιχεία.

Στο Λονδίνο, δύο άνδρες έπειθαν τα θύματα να ξεκλειδώσουν τα κινητά τους και να δώσουν τους κωδικούς, με πρόσχημα ότι ήθελαν να παίξουν μουσική. Ο Mohammadi καταδικάστηκε σε πέντε χρόνια φυλάκιση και ο Hotak σε τριάμισι. Ο εισαγγελέας είπε ότι ο τρόπος επιλογής των θυμάτων επέτρεπε να αντιμετωπιστούν οι πράξεις ως εγκλήματα μίσους. Η δικαστής σημείωσε ότι το Grindr πρόσφερε «ευκαιρία εύκολης πρόσβασης στα σπίτια των θυμάτων» και ότι οι δράστες «στοιχημάτιζαν» πως τα θύματα δεν θα καταγγείλουν.

Στο Μπέρμιγχαμ, συμμορία πέντε ανδρών καταδικάστηκε συνολικά σε 78 χρόνια και 7 μήνες φυλάκιση. Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του ITV, οι επιθέσεις ήταν βίαιες, με σπασμένα κόκαλα και τραυματισμούς.

Στις ΗΠΑ το μοτίβο είναι παρόμοιο. Στο Λος Άντζελες, ο Derrick Patterson συναντούσε τα θύματα στο σπίτι τους ή σε ξενοδοχείο, με πρόσχημα μια σεξουαλική συνάντηση. Χρησιμοποιούσε τα κινητά τους για να αλλάξει κωδικούς και να πάρει τους λογαριασμούς τους, και συνέχιζε να τα εξαπατά και να τα εκβιάζει για μήνες. Οι ποινές ήταν 63 μήνες ομοσπονδιακής φυλάκισης για ληστεία και 24 για κλοπή ταυτότητας. Το FBI ανακοίνωσε αργότερα ότι μετά από έφεση επανακαταδικάστηκε σε 87 μήνες. Για τον αριθμό των θυμάτων οι πηγές διαφέρουν, από 21 έως πάνω από 30 στα πρώτα δημοσιεύματα, ενώ το FBI μιλά σήμερα για τουλάχιστον 35. Γι’ αυτό δεν θα επικαλεστούμε έναν συγκεκριμένο αριθμό ως τελικό.

Στο Ντάλας, δράστες κρατούσαν άνδρες υπό την απειλή όπλου και τους ανάγκαζαν να οδηγήσουν σε ATM για να κάνουν ανάληψη. Ο Daniel Jenkins καταδικάστηκε σε 280 μήνες ομοσπονδιακής φυλάκισης, και σε άλλη υπόθεση στο Τέξας οι ποινές έφτασαν τα 22 χρόνια, με εφαρμογή διατάξεων για εγκλήματα μίσους. Ο εισαγγελέας του Βόρειου Τέξας προέτρεψε τους χρήστες να παραμένουν σε εγρήγορση.

Τι σημαίνουν αυτά για την καθημερινότητα; Ότι ένας άνθρωπος που βγαίνει για ένα απλό ραντεβού μπορεί να χάσει σε μια βραδιά τα χρήματά του, τους λογαριασμούς του και την αίσθηση ασφάλειας στο ίδιο του το σπίτι. Για πολλούς ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπους το Grindr δεν είναι μόνο ένας τρόπος γνωριμίας, αλλά και χώρος κοινότητας και αλληλοϋποστήριξης. Όταν η εφαρμογή γίνεται παγίδα, χάνεται και ένας χώρος που για πολλούς είναι πολύτιμος.

Τι κάνουν οι εφαρμογές και τι μένει ανοιχτό

Το Grindr έχει πάρει μέτρα, κυρίως για τις χώρες υψηλού κινδύνου. Σε ανάρτηση της ίδιας της εταιρείας, σε αυτές τις χώρες απενεργοποιείται η εμφάνιση απόστασης και στέλνονται καθημερινές ειδοποιήσεις. Τα χαρακτηριστικά που σχεδιάστηκαν για τις πιο επικίνδυνες χώρες δόθηκαν τελικά σε όλους τους χρήστες. Η απόσταση είναι αυτή που επιτρέπει τον εντοπισμό της θέσης ενός χρήστη, οπότε το μέτρο έχει πραγματικό νόημα.

Αυτά τα μέτρα βοηθούν, αλλά δεν λύνουν το πρόβλημα. Στην υπόθεση Patterson, σύμφωνα με εισαγγελείς που επικαλείται το Los Angeles Magazine, περίπου το ένα τρίτο των θυμάτων είχε αναφέρει το περιστατικό στο Grindr. Τα παράπονα, σύμφωνα με το ίδιο ρεπορτάζ, διαχειρίζονται εξωτερικοί υπεργολάβοι στην Ονδούρα ή στις Φιλιππίνες. Οι εισαγγελείς υποστηρίζουν ότι ο δράστης συνέχισε να χρησιμοποιεί την εφαρμογή στα ίδια δύο κινητά για περίπου δύο χρόνια.

Πρόκειται για ισχυρισμούς εισαγγελέων, όχι για επιβεβαιωμένη διαπίστωση, και δεν βρήκαμε επίσημη απάντηση της εταιρείας. Αν όμως ισχύουν, δείχνουν ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο η έλλειψη λειτουργιών. Είναι και το πώς αντιμετωπίζονται οι καταγγελίες.

Υπάρχει και ένα δίλημμα που δεν έχει εύκολη απάντηση. Η επαλήθευση των χρηστών θα μπορούσε να περιορίσει τα ψεύτικα προφίλ. Σε χώρες όπου η αστυνομία παγιδεύει ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπους, όμως, κάθε επιπλέον προσωπικό στοιχείο που ζητά μια εφαρμογή μπορεί να γίνει κίνδυνος. Δεν βρήκαμε ανεξάρτητη μελέτη που να ζυγίζει αυτή την ισορροπία. Γι’ αυτό η συζήτηση πρέπει να γίνεται με τις τοπικές ΛΟΑΤΚΙ+ οργανώσεις στο τραπέζι και όχι μόνο στα γραφεία των εταιρειών.

Τέλος, το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε μία εφαρμογή. Το ίδιο ρεπορτάζ του Los Angeles Magazine υποστηρίζει ότι η αδυναμία αφορά το σύνολο της τεχνολογίας των εφαρμογών γνωριμιών, και όχι μόνο το Grindr.

Τι μπορεί να προσέξει ο χρήστης

Καμία συμβουλή δεν αντικαθιστά την ευθύνη των εταιρειών και των κρατών. Ούτε φταίει ποτέ το θύμα για αυτό που έπαθε. Υπάρχουν όμως μοτίβα που αναφέρουν οι πηγές και που αξίζει να έχει κανείς υπόψη του:

  • Το αίτημα να ξεκλειδωθεί το κινητό. Είναι κοινό σημείο στις υποθέσεις του Λονδίνου και του Λος Άντζελες. Όποιος σου ζητά τον κωδικό σου ή να δει το κινητό σου, είτε με πρόσχημα τη μουσική είτε με οποιοδήποτε άλλο, ζητά κάτι που δεν χρειάζεται για μια γνωριμία.
  • Το απομονωμένο μέρος. Σε πολλές υποθέσεις οι δράστες καλούσαν το θύμα σε σπίτι ή σε ήσυχο μέρος, όπου η επίθεση ήταν πιο εύκολη.
  • Ο έλεγχος του προφίλ. Σύμφωνα με δηλώσεις εκπροσώπου του Grindr που αναφέρονται σε ρεπορτάζ, η ίδια η εφαρμογή προτείνει βιντεοκλήση πριν από τη συνάντηση.
  • Η απόσταση. Σε χώρες υψηλού κινδύνου η εμφάνιση απόστασης απενεργοποιείται από την εφαρμογή. Όπου υπάρχει η επιλογή, αξίζει να κρύβεται.
  • Η καταγραφή. Ο ρωσικός οδηγός που αναφέρει το Global Voices συστήνει τη φύλαξη στιγμιότυπων οθόνης των συνομιλιών ως τεκμήριο.

Σε κάθε περίπτωση, η πρώτη προτεραιότητα είναι η σωματική ασφάλεια. Αν κάτι σε ανησυχεί, η συνάντηση μπορεί να ακυρωθεί, και αυτό είναι πάντα σωστή επιλογή. Αν έχεις πέσει θύμα, μίλησε με μια τοπική ΛΟΑΤΚΙ+ οργάνωση ή υπηρεσία υποστήριξης θυμάτων.

Η θέση μας

Η εικόνα που προκύπτει από τις πηγές δεν είναι «οι εφαρμογές είναι επικίνδυνες». Είναι ότι ο φόβος και το στίγμα κάνουν τους ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπους εύκολους στόχους, και ότι όποιος θέλει να τους εκμεταλλευτεί χρησιμοποιεί όποιο εργαλείο βρίσκει. Το Grindr είναι σήμερα ένα από αυτά.

Οι εταιρείες έχουν ευθύνη να επαληθεύουν και να προστατεύουν τους χρήστες τους. Αυτό σημαίνει ταχύτερη και πιο προσεκτική διαχείριση των καταγγελιών, ανθρώπους που ξέρουν το τοπικό πλαίσιο, και διαφάνεια για το τι γίνεται όταν ένας δράστης αναφέρεται πολλές φορές.

Τα κράτη έχουν και αυτά ευθύνη. Στη Βρετανία και στις ΗΠΑ οι βαριές ποινές και η αναγνώριση του εγκλήματος μίσους δείχνουν ότι η δικαιοσύνη μπορεί να λειτουργήσει. Το κρίσιμο όμως είναι να υπάρχει εμπιστοσύνη, ώστε τα θύματα να μιλούν. Στην Αίγυπτο και στη Ρωσία το πρόβλημα δεν διορθώνεται με ρυθμίσεις εφαρμογής. Διορθώνεται μόνο όταν σταματήσει το ίδιο το κράτος να διώκει.

Και η διεθνής κοινότητα δεν έχει δικαίωμα να σιωπά. Όταν η HRW μιλά για «εξοργιστική» σιωπή, αυτό αφορά και τις κυβερνήσεις και τις εταιρείες τεχνολογίας που έχουν χρήστες σε αυτές τις χώρες.

Οι ΛΟΑΤΚΙ+ άνθρωποι δεν πρέπει να διαλέξουν ανάμεσα στην ασφάλεια και στη δυνατότητα να γνωρίσουν κόσμο. Αυτό το δικαίωμα το υπερασπιζόμαστε, και θα συνεχίσουμε να ζητάμε από εταιρείες και κράτη να το κάνουν πραγματικότητα.

Η ομάδα του Queer.gr

Πηγές

📬 Το newsletter του Queer.gr
Οι σημαντικότερες ΛΟΑΤΚΙ+ ειδήσεις και τα νέα άρθρα της εβδομάδας, κάθε Κυριακή στο email σου.

Διαβάστε επίσης