Ηλικιωμένος άντρας κάθεται μόνος στο τραπέζι της κουζίνας και κρατά παλιά φωτογραφία φίλων

Γερνώντας ως ΛΟΑΤΚΙ+: η γενιά που επέζησε του AIDS μένει μόνη

Στα μέσα της δεκαετίας του ’90 πολλοί γκέι άνδρες έθαβαν φίλους κάθε μήνα. Όσοι επέζησαν, και όσες και όσοι τους στήριξαν, έχουν φτάσει σήμερα στα εξήντα και στα εβδομήντα τους. Αρκετοί έχουν γίνει ειδικοί της επιβίωσης, αλλά το σπίτι και το δίκτυο που θα περίμενε κανείς να τους περιβάλλει συχνά δεν υπάρχουν.

Η εικόνα της «γενιάς του AIDS που μένει μόνη» είναι ισχυρή και έχει βάση. Πρέπει όμως να είμαστε ακριβείς για το τι αποδεικνύουν οι έρευνες και τι όχι. Πρέπει επίσης να δούμε τι κάνουν ήδη κάποιες χώρες, γιατί η απάντηση δεν είναι ίδια παντού.

Τι ξέρουμε και τι δεν ξέρουμε

Ας ξεκινήσουμε από ένα όριο των στοιχείων. Οι έρευνες που βρήκαμε αφορούν τους ηλικιωμένους ΛΟΑΤΚΙ+ γενικά. Δεν υπάρχουν αριθμητικά στοιχεία ειδικά για όσους επέζησαν της επιδημίας του AIDS. Δεν ξέρουμε πόσοι από αυτούς είναι πραγματικά μόνοι ούτε πώς συγκρίνονται με τους υπόλοιπους.

Η σύνδεση με την επιδημία στηρίζεται σε ποιοτικές αναφορές και όχι σε μετρήσεις. Αυτό δεν την κάνει λιγότερο αληθινή. Σημαίνει όμως ότι δεν θα παρουσιάσουμε κανένα ποσοστό σαν να αφορά αποκλειστικά αυτή τη γενιά.

Η συζήτηση έχει και μια δεύτερη αντίφαση. Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Innovation in Aging το 2024, η έρευνα έχει «διαλύσει» το στερεότυπο του μοναχικού και καταθλιπτικού ηλικιωμένου ΛΟΑΤΚΙ+ χωρίς σημαντικές σχέσεις. Η ίδια μελέτη σημειώνει όμως ότι η μοναξιά γίνεται ολοένα συχνότερη, ειδικά όταν συνδυάζεται με προβλήματα υγείας και χρημάτων. Και τα δύο ισχύουν: πολλοί ηλικιωμένοι ΛΟΑΤΚΙ+ έχουν πλούσιες σχέσεις, και πολλοί άλλοι μένουν απομονωμένοι.

Οι αριθμοί της μοναξιάς

Στις ΗΠΑ, σύμφωνα με έρευνα του AARP Foundation του 2018 (το AARP είναι μεγάλος αμερικανικός οργανισμός για άτομα άνω των 50), το 49% των ΛΟΑΤΚΙ+ μεσηλίκων και ηλικιωμένων δηλώνει μοναξιά, έναντι 35% των υπολοίπων. Τα στοιχεία παρουσιάστηκαν το 2023 από το HIGN, έναν οργανισμό για την υγεία των ηλικιωμένων.

Πιο πρόσφατα στοιχεία δείχνουν παρόμοια τάση. Η ανάλυση δεδομένων της εθνικής έρευνας υγείας BRFSS του 2023, που δημοσιεύτηκε το 2025, κάλυψε 2.356 ΛΟΑΤΚΙ+ και 68.546 άλλους άνω των 65. Σχεδόν ένας στους τρεις ΛΟΑΤΚΙ+ ηλικιωμένους δήλωσε μοναξιά, έναντι περίπου ενός στους πέντε στους υπόλοιπους. Μετά τον έλεγχο δημογραφικών παραγόντων, η πιθανότητα να δηλώσουν μοναξιά ήταν 30% μεγαλύτερη. Η επισφάλεια τροφής ήταν επίσης πολύ υψηλότερη: 11% έναντι 3%.

Τα ποσοστά των δύο ερευνών διαφέρουν, αλλά δεν συγκρίνονται άμεσα, γιατί χρησιμοποιούν διαφορετικά ερωτηματολόγια. Το συμπέρασμα είναι κοινό: οι ΛΟΑΤΚΙ+ ηλικιωμένοι δηλώνουν περισσότερη μοναξιά.

Η έρευνα AARP Dignity Survey του 2024, με πάνω από 2.200 ΛΟΑΤΚΙ+ άνω των 45, δείχνει και το συναισθηματικό βάρος. Το 78% ανησυχεί ότι δεν θα έχει αρκετή κοινωνική στήριξη καθώς γερνά. Περίπου το ένα τρίτο ζει με σύντροφο, και όσοι ζουν με κάποιον αναφέρουν λιγότερη απομόνωση. Ο σύντροφος όμως δεν είναι πανάκεια: η μοναξιά δεν εξαφανίζεται απαραίτητα όταν υπάρχει.

Γιατί μένουν μόνοι

Οι λόγοι δεν είναι μυστήριο. Σύμφωνα με το HIGN, οι διακρίσεις μιας ζωής μπορούν να οδηγήσουν σε τεταμένες οικογενειακές σχέσεις και μικρότερα κοινωνικά δίκτυα. Πολλοί ηλικιωμένοι ΛΟΑΤΚΙ+ είναι αποξενωμένοι από την οικογένειά τους, ακόμη και από τα παιδιά τους.

Το Centre for Ageing Better, βρετανικός οργανισμός για τη γήρανση, γράφει ότι στη Βρετανία οι ηλικιωμένοι ΛΟΑΤΚΙ+ ζουν συχνότερα μόνοι και έχουν λιγότερα παιδιά να τους στηρίξουν. Προσθέτει ότι πολλοί γκέι άνδρες ανήκουν στην πρώτη γενιά που γερνά με HIV. Για πολλούς από αυτούς η τρίτη ηλικία ήταν κάτι που δεν περίμεναν ποτέ να ζήσουν.

Η φροντίδα στα γηρατειά πέφτει συνήθως στους συζύγους και στα παιδιά. Όταν λείπουν και οι δύο, η στήριξη έρχεται συχνά μόνο μετά από κρίση. Λείπουν όμως και οι χώροι συνάντησης. Σε ποιοτική μελέτη 12 ατόμων στις ΗΠΑ, οι συμμετέχοντες ανέφεραν περιορισμένη πρόσβαση σε χώρους πέρα από τα μπαρ. Όσοι έκαναν coming out αργά είχαν μικρότερα και λιγότερο ικανοποιητικά δίκτυα στήριξης. Η μελέτη είναι μικρή, δείχνει όμως ένα πρόβλημα που δεν φαίνεται στα ποσοστά: όταν το κοινωνικό σου δίκτυο χτίστηκε γύρω από τη νυχτερινή ζωή, τα γηρατειά το αφήνουν χωρίς στέγη.

Οι μαρτυρίες από τη Βρετανία προσθέτουν το ιστορικό πλαίσιο. Οδηγός για ΛΟΑΤΚΙ+ ηλικιωμένους στο Λονδίνο σημειώνει ότι η σημερινή γενιά των 60-70 ετών έζησε την αποποινικοποίηση, το Section 28 (βρετανικό νόμο που απαγόρευε στις τοπικές αρχές να «προωθούν» την ομοφυλοφιλία) και την κρίση του AIDS. Πρόκειται για οδηγό και όχι για έρευνα. Δείχνει πάντως τι μνήμη κουβαλούν αυτοί οι άνθρωποι όταν μπαίνουν σε ένα σύστημα φροντίδας που δεν τους ξέρει.

Ηλικιωμένος άντρας κάθεται διστακτικός σε σαλόνι γηροκομείου, με μια φωτογραφία γυρισμένη ανάποδα δίπλα του

Η δεύτερη ντουλάπα

Εδώ βρίσκεται το πιο σκληρό σημείο του θέματος. Ένας άνθρωπος που πέρασε δεκαετίες διεκδικώντας το δικαίωμα να είναι ορατός μπορεί να βρεθεί σε γηροκομείο ανάμεσα σε προσωπικό και συγκατοίκους που δεν ξέρουν τίποτα για τη ζωή του. Ο φόβος, λέει η ερευνήτρια Georgia Bowers του Πανεπιστημίου Surrey στη Βρετανία, είναι ότι οι ηλικιωμένοι ΛΟΑΤΚΙ+ συχνά «αναγκάζονται να γυρίσουν στη ντουλάπα τη στιγμή που χρειάζονται περισσότερο φροντίδα και στήριξη».

Τα στοιχεία από τις ΗΠΑ δείχνουν πόσο διαδεδομένος είναι ο φόβος. Σύμφωνα με έκθεση του Equal Rights Center, όπως την παραθέτει η SAGE (Services & Advocacy for GLBT Elders, η μεγαλύτερη αμερικανική οργάνωση για ΛΟΑΤΚΙ+ ηλικιωμένους), το 48% των ηλικιωμένων ομόφυλων ζευγαριών που έκαναν αίτηση για στέγαση ηλικιωμένων αντιμετώπισε διακρίσεις. Η ημερομηνία της αρχικής έκθεσης δεν είναι σαφής.

Ο Michael Adams, επικεφαλής της SAGE, λέει ότι περισσότεροι από ένας στους τρεις ΛΟΑΤΚΙ+ μπορεί να κρύβουν τον προσανατολισμό ή την ταυτότητά τους όταν μπαίνουν σε μονάδα φροντίδας. Σε έκθεση του AARP New York και της SAGE, το ένα τρίτο των ΛΟΑΤΚΙ+ ηλικιωμένων στη Νέα Υόρκη φοβάται ότι θα χρειαστεί να ξαναβγεί στη ντουλάπα για στέγαση και μακροχρόνια φροντίδα. Πάνω από τους μισούς το φοβούνται όταν ψάχνουν νέο χώρο διαμονής. Ο Adams τονίζει ότι οι φόβοι αυτοί είναι «βασισμένοι στην πραγματικότητα». Τον προβληματίζουν ιδιαίτερα οι υπηρεσίες που ανήκουν σε θρησκευτικές παραδόσεις εχθρικές προς τους ΛΟΑΤΚΙ+.

Χρειάζεται εδώ μια επιφύλαξη. Το «ένα τρίτο» προέρχεται από δηλώσεις φόβου και όχι από καταγραφή πραγματικών περιστατικών. Επιπλέον, τα περισσότερα στοιχεία προέρχονται από τη SAGE, μια οργάνωση που υποστηρίζει το θέμα, και από μικρές ποιοτικές έρευνες. Το μέγεθος του φαινομένου μένει λοιπόν ανοιχτό. Οι μαρτυρίες πάντως συμφωνούν.

Στον Καναδά, μια σύμβουλος του Τορόντο ζητούσε από το 2017 υποχρεωτική εκπαίδευση του προσωπικού στα δημόσια γηροκομεία. Το 2022 άκουσε για έναν 80χρονο ομοφυλόφιλο σε δημοτικό γηροκομείο που γύρισε στη ντουλάπα για την ασφάλειά του. Όπως αναφέρει το περιοδικό Chatelaine, τα ιδιωτικά γηροκομεία, που είναι η πλειονότητα, δεν είναι υποχρεωμένα να εκπαιδεύουν το προσωπικό τους για ΛΟΑΤΚΙ+ ηλικιωμένους. Εκεί η προστασία εξαρτάται από την καλή θέληση.

Τι έχει δοκιμαστεί: ΗΠΑ, Βρετανία, Ολλανδία

Στις ΗΠΑ, η SAGE δουλεύει με τον τρόπο που δουλεύουν οι κοινότητες όταν δεν τις προσέχει το κράτος. Το πρόγραμμα «Friendly Visitor» ξεκίνησε το 1979, ήταν το πρώτο του είδους στη χώρα και αντιστοιχίζει εθελοντές με ΛΟΑΤΚΙ+ ηλικιωμένους. Σε επίπεδο πολιτικής, ο Long-Term Care Equality Index, κοινό έργο του HRC Foundation (το ίδρυμα της μεγαλύτερης αμερικανικής οργάνωσης για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+) και της SAGE, κάλυψε στην έκδοση του 2025 274 κοινότητες φροντίδας σε 33 πολιτείες. Ανεξάρτητη αξιολόγηση του αποτελέσματος πάντως δεν βρήκαμε.

Στη Βρετανία, το Opening Doors του Λονδίνου δημιουργήθηκε ειδικά για την απομόνωση των ΛΟΑΤΚΙ+ άνω των 50, με δικτύωση, εκδηλώσεις και ενημέρωση. Σύμφωνα με την Age UK, είναι το μεγαλύτερο πρόγραμμα του είδους στη χώρα. Η ομάδα του σημειώνει κάτι ουσιώδες: η παλαιότερη γενιά είναι πολύ λιγότερο πρόθυμη να μοιραστεί την ταυτότητα και τις ανάγκες της με επαγγελματίες που δεν δείχνουν συμπερίληψη από την πρώτη συνάντηση.

Η έρευνα του Surrey, το 2026, έδειξε ότι η εκπαίδευση μπορεί να αλλάξει πράγματα. Μετά από εκπαίδευση προσωπικού με ταινία κινουμένων σχεδίων, η εμπιστοσύνη στην υποστήριξη ΛΟΑΤΚΙ+ ανέβηκε από 77% σε 95% και η χρήση συμπεριληπτικής γλώσσας από 70% σε 95%. Η Bowers προειδοποιεί ότι τα δεδομένα και οι οδηγίες πολιτικής από μόνα τους δεν θα άλλαζαν την κατάσταση. Χρειάζεται δουλειά με τους ανθρώπους που φροντίζουν.

Η Ολλανδία έχει το πιο οργανωμένο σύστημα. Το «Roze Loper» (Pink Passkey) είναι πιστοποίηση για οργανισμούς φροντίδας που θέλουν να είναι ασφαλείς για ΛΟΑΤΚΙ+. Απαιτεί δράσεις για ΛΟΑΤΚΙ+ ηλικιωμένους, εκπαίδευση επαγγελματιών και προσοχή στην ποικιλομορφία στη διοίκηση. Η διαδικασία ξεκινά με τους «Pink Ambassadors», εθελοντές του COC Netherlands (της μεγαλύτερης ολλανδικής οργάνωσης για τα δικαιώματα των ΛΟΑΤΚΙ+), που πιέζουν και προετοιμάζουν τους οργανισμούς. Μεταγενέστερη μελέτη μετρά πάνω από 160 χώρους φροντίδας με πιστοποίηση, κυρίως γηροκομεία.

Ούτε αυτό το μοντέλο είναι τέλειο. Η ίδια μελέτη βρήκε ότι θεραπευτές τέχνης και μουσικής που πήραν συνέντευξη δεν είχαν ενημερωθεί ποτέ για το πρόγραμμα. Μια πιστοποίηση στον τοίχο δεν σημαίνει ότι όλοι όσοι δουλεύουν μέσα την έχουν υιοθετήσει.

Η θέση μας

Δεν μπορούμε να πούμε με αριθμούς ότι η γενιά που έζησε το AIDS μένει πιο μόνη από τις υπόλοιπες. Μπορούμε όμως να πούμε με αρκετή βεβαιότητα ότι οι ηλικιωμένοι ΛΟΑΤΚΙ+ δηλώνουν περισσότερη μοναξιά, φοβούνται τα γηροκομεία και συχνά έχουν λιγότερους ανθρώπους να τους φροντίσουν. Για όσους πέρασαν την επιδημία, η εμπειρία αυτή έχει και βάρος μνήμης.

Η Sarah Wilkinson του Ageing Better σημειώνει ότι πολλοί ηλικιωμένοι ΛΟΑΤΚΙ+ είναι έμπειροι ακτιβιστές, από την εκστρατεία για θεραπείες του HIV μέσω του ACT UP (οργάνωση ακτιβισμού για το AIDS) έως τον αγώνα κατά του Section 28. Οι άνθρωποι που διεκδίκησαν την ορατότητα για όλους δεν πρέπει να πληρώσουν με αορατότητα στο τέλος της ζωής τους.

Τα παραδείγματα που εξετάσαμε δείχνουν τρία πράγματα. Πρώτον, η εκπαίδευση του προσωπικού δουλεύει, αλλά δεν αρκεί από μόνη της. Δεύτερον, οι κοινοτικές πρωτοβουλίες, από τους εθελοντές της SAGE ως το Opening Doors, καλύπτουν το κενό που αφήνουν οι υπηρεσίες, αλλά δεν μπορούν να το αντικαταστήσουν. Τρίτον, η πιστοποίηση, όπως το Pink Passkey, δίνει στους ηλικιωμένους ένα σημείο αναφοράς, αρκεί να ελέγχεται και να μη μένει στα χαρτιά.

Τι πρέπει λοιπόν να γίνει; Πρώτα, να υπάρξει υποχρεωτική εκπαίδευση για ΛΟΑΤΚΙ+ θέματα σε όλες τις μονάδες φροντίδας, δημόσιες και ιδιωτικές, και όχι μόνο εκεί που την επιλέγουν οι ίδιες οι μονάδες. Έπειτα, να μετρηθεί η κατάσταση με στοιχεία: χρειαζόμαστε έρευνες που να ρωτούν ειδικά τους επιζώντες του HIV και του AIDS, γιατί αυτό το κενό αφήνει τη συζήτηση σε εντυπώσεις. Τέλος, να μη θεωρείται η μοναξιά ιδιωτική υπόθεση. Η φροντίδα μιας γενιάς που έχασε τόσους ανθρώπους είναι ευθύνη όλης της κοινότητας, αλλά και των κρατών.

Η ομάδα του Queer.gr

Πηγές

📬 Το newsletter του Queer.gr
Οι σημαντικότερες ΛΟΑΤΚΙ+ ειδήσεις και τα νέα άρθρα της εβδομάδας, κάθε Κυριακή στο email σου.

Διαβάστε επίσης