Άνδρας κάθεται μόνος και κουρασμένος στο σαλόνι λίγο πριν χαράξει, με κινητό στο χέρι

Chemsex: γιατί οι γκέι άντρες στις μεγάλες πόλεις είναι πιο εκτεθειμένοι

Το chemsex, δηλαδή η χρήση ουσιών πριν ή κατά τη διάρκεια του σεξ, ώστε η εμπειρία να κρατήσει περισσότερο ή να γίνει πιο έντονη, δεν είναι νέο θέμα. Κάθε φορά που ανοίγει η συζήτηση, όμως, καταλήγει σε δύο άκρα: ηθικό πανικό ή σιωπή. Και οι δύο στάσεις αφήνουν τους ίδιους ανθρώπους χωρίς υποστήριξη.

Στις μεγάλες ευρωπαϊκές πόλεις, από το Λονδίνο ως το Βερολίνο και το Άμστερνταμ, το φαινόμενο εμφανίζεται συχνότερα ανάμεσα σε γκέι και αμφιφυλόφιλους άνδρες. Γιατί συμβαίνει αυτό; Η έρευνα δεν έχει καθαρή απάντηση. Έχει ενδείξεις, και αξίζει να δούμε τι δείχνουν και πού σταματούν.

Τι ξέρουμε και τι δεν ξέρουμε

Μια μετα-ανάλυση του 2024 για την Ευρώπη υπολόγισε ότι το chemsex αφορά το 16% (με εύρος 11–21%) των ανδρών που κάνουν σεξ με άνδρες, γνωστών στη βιβλιογραφία ως MSM. Το εύρος ανάμεσα στις επιμέρους μελέτες είναι τεράστιο: από 3% έως 32%. Αυτό από μόνο του δείχνει πόσο εξαρτώνται οι αριθμοί από το ποιον ρωτάς, πού και πώς.

Η πιο γνωστή σύγκριση πόλεων προέρχεται από την ευρωπαϊκή διαδικτυακή έρευνα EMIS σε 44 πόλεις, με δεδομένα του 2010. Η χρήση ουσιών που συνδέονται με το σεξ μεταξύ ανδρών διέφερε σημαντικά από πόλη σε πόλη. Σύμφωνα με δευτερογενή αναφορά της έρευνας, το ποσοστό όσων είχαν χρησιμοποιήσει μια συγκεκριμένη ομάδα ουσιών που συνδέονται με το chemsex τις τελευταίες τέσσερις εβδομάδες ήταν 16,3% στο Μπράιτον, 15,5% στο Μάντσεστερ, 13,2% στο Λονδίνο και 11,2% στο Άμστερνταμ. Στη Βαρκελώνη ήταν 7,9%, στη Ζυρίχη 7,0% και στο Βερολίνο 5,3%. Στο άλλο άκρο, η Βαρσοβία είχε 3,7% και η Σόφια μόλις 0,4%.

Τους αριθμούς αυτούς πρέπει να τους διαβάζουμε με επιφύλαξη. Είναι παλιοί και βασίζονται σε διαδικτυακά δείγματα ευκολίας, όχι σε αντιπροσωπευτικό δείγμα του πληθυσμού. Μια σύγκριση πόλεων πάνω σε αυτά δεν είναι ασφαλής. Το Βερολίνο δεν «βγαίνει» αναγκαστικά χαμηλά επειδή υπάρχει λιγότερο chemsex, ούτε το Μπράιτον είναι πρωτεύουσα του φαινομένου.

Το φαινόμενο, εξάλλου, δεν είναι αποκλειστικά αστικό. Μελέτη στην Ολλανδία έδειξε ότι το chemsex είναι διαδεδομένο και σε MSM που επισκέπτονται κλινική σεξουαλικά μεταδιδόμενων νοσημάτων (ΣΜΝ) εκτός των μεγάλων πόλεων. Η μεγάλη πόλη δεν είναι λοιπόν η μοναδική εξήγηση. Είναι ένα περιβάλλον που κάνει το φαινόμενο πιο ορατό και πιο προσβάσιμο.

Γιατί η μεγάλη πόλη

Να το πούμε καθαρά: δεν βρήκαμε έρευνα που να απαντά άμεσα στο ερώτημα «γιατί η μεγάλη πόλη». Οι εξηγήσεις προκύπτουν έμμεσα, από ποιοτικές μελέτες και θεωρητικά μοντέλα. Τρεις παράγοντες επανέρχονται.

Πρώτον, οι εφαρμογές γνωριμιών. Μια συστηματική ανασκόπηση του 2025 περιγράφει το μοντέλο «affordance»: οι εφαρμογές γεωεντοπισμού προσφέρουν κινητικότητα, εγγύτητα και αμεσότητα. Σε μια πυκνή πόλη αυτό σημαίνει ότι μια σεξουαλική συνάντηση, και μαζί της το chemsex, απέχει λίγα λεπτά και ένα μήνυμα. Στο Άμστερνταμ, μελέτη της δημοτικής υπηρεσίας υγείας GGD βρήκε ποσοστό chemsex 29,3% στους χρήστες γκέι εφαρμογής γνωριμιών, υψηλότερο από αυτό των επισκεπτών της κλινικής ΣΜΝ.

Δεύτερον, η σκηνή και τα δίκτυα. Στις μεγάλες πόλεις υπάρχει κρίσιμη μάζα: αρκετοί άνθρωποι, αρκετά πάρτι, αρκετοί κοινοί φίλοι ώστε μια πρακτική να θεωρείται «κανονική». Η ανασκόπηση καταγράφει ότι το chemsex θεωρούνταν όλο και πιο διαδεδομένο στη γκέι σκηνή του Βερολίνου, της Κολωνίας και της Φρανκφούρτης. Για το Βερολίνο, μάλιστα, γερμανική μελέτη το χαρακτήριζε πιθανώς την πόλη της χώρας όπου το φαινόμενο είναι πιο διαδεδομένο.

Τρίτον, το στίγμα. Ανάμεσα στα κίνητρα που αναφέρονται σε μελέτη του 2024 είναι η μείωση της αίσθησης κινδύνου, η ενίσχυση της ευχαρίστησης, η οικειότητα, η τόνωση της αυτοπεποίθησης και η διαχείριση του στίγματος. Για πολλούς άνδρες το chemsex δεν είναι «απόδραση». Είναι ένας τρόπος να νιώσουν οικειότητα και αποδοχή σε έναν κόσμο που δεν τους τις δίνει εύκολα. Η ομοφοβία και η περιθωριοποίηση δεν εξαφανίζονται επειδή ζεις σε μεγάλη πόλη. Εκεί απλώς βρίσκεις και τα μέσα να τις αντιμετωπίσεις με αυτόν τον τρόπο.

Η εικόνα δεν είναι μία

Η εύκολη αφήγηση λέει ότι το chemsex είναι κρίση ψυχικής υγείας και τίποτε άλλο. Τα στοιχεία δεν στηρίζουν ένα τόσο απλό συμπέρασμα. Η ποιοτική σύνθεση του 2025 σημειώνει ότι κάποιοι άνθρωποι μπορούν να συμμετέχουν με τρόπο ασφαλή και διαχειρίσιμο. Η αφήγηση «όλοι σε κρίση» είναι, με τα σημερινά δεδομένα, αναπόδεικτη.

Ταυτόχρονα, πολλοί συμμετέχοντες σε μελέτες περιγράφουν δυσκολίες. Άλλοι νιώθουν ότι χάνουν τον έλεγχο, άλλοι ότι η ζωή τους οργανώνεται γύρω από τα πάρτι. Εδώ ακριβώς οι υπηρεσίες κάνουν τη διαφορά: δεν ρωτούν «γιατί το κάνεις», ρωτούν «πώς είσαι και τι χρειάζεσαι».

Η μείωση της βλάβης (harm reduction) ξεκινά από αυτή την αναγνώριση. Δεν προϋποθέτει ότι όλοι πρέπει να σταματήσουν. Προϋποθέτει ότι όποιος θέλει βοήθεια, είτε για να μειώσει τη χρήση, είτε για να σταματήσει, είτε απλώς για να νιώθει ασφαλής, θα τη βρει χωρίς κρίση και χωρίς ντροπή.

Η συναίνεση: το θέμα που δεν χωράει σιωπή

Η πιο σοβαρή πλευρά του chemsex δεν είναι οι ουσίες. Είναι η συναίνεση. Στο Άμστερνταμ, μελέτη του 2021 βρήκε ότι οι χρήστες chemsex ανέφεραν συχνότερα λιποθυμία και απώλεια μνήμης: 41,4% έναντι 8,7% στους υπόλοιπους. Δεν υπάρχει σαφές όριο συναίνεσης όταν κάποιος δεν θυμάται τι έγινε.

Το ίδιο εύρημα έχει όμως και δεύτερη όψη. Σημαντικό ποσοστό MSM, ανεξάρτητα από το αν κάνουν chemsex, ανέφερε μη συναινετικές εμπειρίες τα τελευταία πέντε χρόνια. Το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε όσους κάνουν chemsex. Η σεξουαλική βία μέσα στην ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητα είναι ευρύτερο ζήτημα, και το chemsex απλώς κάνει πιο δύσκολο να τη δούμε, να την καταγγείλουμε και να τη συζητήσουμε.

Η μελέτη καταλήγει ότι οι επαγγελματίες σεξουαλικής υγείας πρέπει να θέτουν οι ίδιοι το θέμα του chemsex και των μη συναινετικών εμπειριών και να παραπέμπουν σε εξειδικευμένη βοήθεια. Με άλλα λόγια, δεν πρέπει να πέφτει στον άνθρωπο που έχει ζήσει κάτι τέτοιο το βάρος να ανοίξει πρώτος τη συζήτηση.

Δύο άνδρες συζητούν ήρεμα σε γραφείο συμβουλευτικής σεξουαλικής υγείας

Λονδίνο, Βερολίνο, Άμστερνταμ: τι υπάρχει

Οι τρεις πόλεις έχουν χτίσει υπηρεσίες με διαφορετικό τρόπο, και αξίζει να τις δούμε ως παραδείγματα, όχι ως συνταγές.

Λονδίνο. Στην κλινική σεξουαλικής υγείας 56 Dean Street, που λειτουργεί στο πλαίσιο του NHS, της δημόσιας υγείας της Βρετανίας, η ομάδα ρωτά συστηματικά για τη χρήση ουσιών και για το αν ο άνθρωπος νιώθει ότι έχει τον έλεγχο. Προσφέρει βραχυχρόνια υποστήριξη, έως τρεις συνεδρίες, και παραπομπές για όσους χρειάζονται περισσότερα. Το μοντέλο είναι απλό και δεν απαιτεί «ομολογία»: το θέμα ανοίγει επειδή ρωτιέται σε όλους. Το αδύναμο σημείο είναι η χρηματοδότηση. Η κάλυψη των υπηρεσιών για τις ουσίες στο Λονδίνο εξαρτάται από τον δήμο διαμονής, άρα η πρόσβαση παίζεται και στον ταχυδρομικό κώδικα.

Βερολίνο. Η Schwulenberatung, ο οργανισμός που στηρίζει γκέι άνδρες στην πόλη, προσφέρει συμβουλευτική και προγράμματα θεραπείας, με στόχο την αποχή αλλά και χωρίς αυτόν. Το sidekicks.berlin δηλώνει ρητά ότι οι δομές δεν υπαγορεύουν στον καθένα τι πρέπει να κάνει και στηρίζουν τους δικούς του στόχους. Αυτή είναι η λογική της μείωσης της βλάβης στην πράξη. Σύμφωνα με γερμανική μελέτη, εξειδικευμένες δομές για MSM που χρησιμοποιούν ουσίες υπήρχαν τότε μόνο στο Βερολίνο και στην Κολωνία.

Άμστερνταμ. Το Mainline, που ιδρύθηκε το 1990, εστιάζει στη μείωση της βλάβης. Διοργανώνει συναντήσεις, κάθε πρώτη και τρίτη Τετάρτη του μήνα, με πρώην χρήστες και άνδρες που θέλουν να σταματήσουν. Στο GGD Amsterdam υπάρχει ομάδα για το chemsex. Η πόλη έχει φτιάξει ένα δίκτυο όπου η κοινότητα, οι ειδικοί και η δημόσια υγεία συνεργάζονται.

Το βασικό ερώτημα είναι αν αυτά δουλεύουν. Η ειλικρινής απάντηση είναι ότι δεν ξέρουμε. Δεν βρήκαμε αξιολογήσεις επίδρασης για καμία από αυτές τις υπηρεσίες, άρα δεν μπορούμε να πούμε ποια προσέγγιση φέρνει καλύτερα αποτελέσματα. Μπορούμε μόνο να δούμε τι προσφέρεται και τι λείπει.

Τι λείπει

Από τις πηγές προκύπτουν τρία κενά που επανέρχονται.

Το πρώτο είναι οι ολοκληρωμένες υπηρεσίες. Ο Jan Großer, από τη Schwulenberatung, εξηγεί ότι οι διαφορετικές πηγές χρηματοδότησης και ο διαχωρισμός ανάμεσα στην πρόληψη και στην περίθαλψη δυσκολεύουν τις ολιστικές υπηρεσίες, δηλαδή εκείνες που καλύπτουν ταυτόχρονα το σεξ και τις ουσίες. Η λύση που προτείνει είναι δίκτυα συντονισμού ανάμεσα στους φορείς.

Το δεύτερο είναι η εκπαίδευση του προσωπικού. Ο Udo Beckmann, από το Tannenhof, βλέπει υποτροπές σε άνδρες που πέρασαν από κέντρα όπου το προσωπικό δεν νιώθει άνετα να μιλά για το σεξ. Αν η υπηρεσία αποφεύγει το μισό θέμα, ο άνθρωπος φεύγει με το μισό πρόβλημα λυμένο. Αυτό ισχύει ιδιαίτερα για ΛΟΑΤΚΙ+ ανθρώπους, που ήδη φοβούνται μήπως τους κρίνουν.

Το τρίτο είναι τα δεδομένα. Η μελέτη του 2024 σημειώνει ότι τα στοιχεία επικράτησης είναι σπάνια και τα περισσότερα προέρχονται από δείγματα ευκολίας. Χωρίς σαφή εικόνα του μεγέθους του φαινομένου, οι στρατηγικές δημόσιας υγείας φτιάχνονται στα τυφλά. Επιπλέον, δεν βρήκαμε συγκριτική έρευνα για πόλεις εκτός Δυτικής Ευρώπης, εκεί όπου οι υπηρεσίες είναι ίσως ακόμη πιο λίγες.

Η θέση μας

Το chemsex δεν εξηγείται με μία φράση. Δεν είναι «ηθική παρακμή» και δεν είναι «απλώς επιλογή». Είναι ένα φαινόμενο που στηρίζεται σε πραγματικές ανάγκες: οικειότητα, αποδοχή, απελευθέρωση από το στίγμα. Εμφανίζεται εκεί όπου η ΛΟΑΤΚΙ+ σκηνή είναι πυκνή και οι εφαρμογές κάνουν την πρόσβαση άμεση. Και κρύβει κινδύνους, ιδιαίτερα γύρω από τη συναίνεση, που δεν λύνονται με σιωπή.

Η προσέγγιση που ταιριάζει περισσότερο στα στοιχεία είναι αυτή που δεν βάζει όρους: υπηρεσίες που ρωτούν χωρίς να κρίνουν, που στηρίζουν όποιον στόχο θέτει ο καθένας και που μιλούν ανοιχτά και για το σεξ, όχι μόνο για τις ουσίες. Χρειάζονται σταθερή χρηματοδότηση, ώστε η πρόσβαση να μην εξαρτάται από τη γειτονιά, εκπαιδευμένο προσωπικό και αξιολόγηση των αποτελεσμάτων, ώστε να ξέρουμε τι δουλεύει.

Χρειάζεται και κάτι ακόμη: να σταματήσουμε να μιλάμε για τους ανθρώπους που κάνουν chemsex σαν να είναι «ένα πρόβλημα». Είναι φίλοι, σύντροφοι, συνάδελφοι. Αν δυσκολεύεσαι ή ανησυχείς για κάποιον κοντά σου, μίλα με γιατρό ή με υπηρεσία σεξουαλικής υγείας. Υπάρχουν υπηρεσίες που δεν θα σε κρίνουν. Και όποιος αντιμετωπίζει δυσκολίες με την ψυχική του υγεία μπορεί να ζητήσει βοήθεια από γραμμές υποστήριξης ψυχικής υγείας.

Η ομάδα του Queer.gr

Πηγές

📬 Το newsletter του Queer.gr
Οι σημαντικότερες ΛΟΑΤΚΙ+ ειδήσεις και τα νέα άρθρα της εβδομάδας, κάθε Κυριακή στο email σου.

Διαβάστε επίσης